Dit jaar verscheen bij Uitgeverij 12 Provinciën de heruitgave van de bekende Topografische en Militaire Kaart (TMK) uit 1864, schaal 1:50.000.
 
De atlas met de TMK-kaarten geeft in ruim 400 kaarten een gedetailleerd beeld van Nederland rond het jaar 1864. Het formaat van de  atlas is 23 x 32 cm. De atlas bevat een uitgebreid voorwoord, en uiteraard een bladwijzer en plaatsnamenindex. Totaal aantal pagina’s: 448.
 
‘Luchtfoto-opname’ van de 19e eeuw
De TMK wordt door velen gezien als een mijlpaal in de Nederlandse cartografie-geschiedenis. De informatie op de TMK-kaarten is onder andere gebaseerd op gedetailleerde kadastrale kaarten met een schaal van slechts 1:2.500.

Bovendien zijn de TMK-kaarten in zwart-wit gedrukt. Hierdoor was het nodig een enorme hoeveelheid kaartsymbolen te gebruiken. Dit maakt de cartografische weergave van het terrein, de dorpen en steden en het landgebruik zo compleet en karakteristiek dat je bijna kunt spreken van een ‘luchtfoto-opname’ van de 19e eeuw.
 
Lof
De kaartserie kreeg veel lof door haar fraaie vormgeving, volledigheid en betrouwbaarheid. De TMK is door haar schaal en gedetailleerde weergave bij uitstek de bron van informatie voor de bestudering van het 19-eeuwse, pré-industriële Nederlandse landschap, en voor wetenschappelijk onderzoek. Vooral sinds 1960, toen er meer en meer aandacht kwam voor het milieu en het behoud van oude landschappen en historische plaatsen.
 
Vergrootglas
Om de kaarten goed te kunnen bekijken, is eigenlijk een vergrootglas nodig. Klik rechts op het plaatje 'Vergrootglas voor de details' om te zien waarom.

Vrijblijvend bestellen
Als u de Atlas bestelt, ontvangt u deze met enkele dagen in huis.

De atlas kost tot en met 31 oktober € 39,-, plus € 5,- verzendkosten. Na deze actie is de prijs € 49,-. U bestelt vrijblijvend. Bevalt de Atlas u niet, dan zendt u hem op mijn kosten retour

U kunt de Atlas hier bestellen.

Wilt u meer weten over hoe de  TMK is gemaakt, lees dan verder...

In 1834 werd eerst een soort ‘concept-kartering’ op een schaal 1:25.000 verricht rondom Tilburg. Koning Willem II gaf  bij een Koninklijk Besluit van 23 oktober 1839 te kennen het verrichte werk goed te keuren en zo kon de kartering van Noord-Brabant worden beginnen. In 1842 gaf Willem II toestemming de kaart uit te breiden met Limburgs en Gelders gebied. Vanaf 1845 konden de verkenningen ook voor de rest van het land worden uitgevoerd.

Stap 1: de kadastrale plans en de veldminuten

Als basis voor de kartering van de TMK gebruikte men de kadastrale opmetingen - de zogeheten plans - die zijn begonnen in de Franse tijd. Die plans werden gemaakt om als grondslag te dienen voor een nieuwe grondbelasting.

Plans en tekentafel ter beschikking gesteld
De provinciale archiefbewaarder van het kadaster was verplicht de officier-verkenner een kamer met tekentafel ter beschikking te stellen, en natuurlijk de benodigde kadastrale plans. Op het bureau van de Militaire Verkenningen werden die plans vervolgens uitgesneden, aan elkaar gelegd en vastgelijmd. De gemonteerde kartons sneed men daarna in rechthoekige stukken van hanteerbare afmetingen van zo’n 40 bij 50 centimeter.

De officier-verkenner moest daarna het terrein in om de kartons van gedetailleerdere informatie te voorzien. Hij was verplicht het veldwerk op een zodanig tijdstip te beëindigen dat alles wat hij verkend had nog dezelfde dag kon worden ingetekend en afgewerkt. Eén officier-verkenner kon per maand zo’n 55 km² vlak of 40 km² heuvelachtig terrein verkennen en intekenen.

Vreemde namen
Gedurende één buitenseizoen, dat liep van april tot en met september, kon hij dus een kaart produceren ter grootte van ongeveer 330 km² vlak gebied of 240 km² heuvelgebied. Voor de namen op de kaart riep de officier-verkenner vaak de hulp in van de plaatselijke bevolking. Hierbij speelden misverstanden veroorzaakt door streekdialecten een grote rol.

Stap 2: de nettekeningen
De nettekeningen vormden de tussenschakel tussen de veldminuten en de TMK. In de wintermaanden werden uit de veldminuten met een schaal van 1:25.000 de nettekeningen met een schaal van 1:50.000 samengesteld. De nettekeningen werden met inkt gekleurd  en voorzien van onder andere de plaatsnamen. Vrijwel al deze nettekeningen zijn bewaard gebleven.

Afwijkingen van de veldminuten
De inhoud van de nettekeningen wijkt soms af van de veldminuten. Blijkbaar werden bij het maken van de nettekeningen ook andere bronnen geraadpleegd. Denkt u hierbij onder andere aan de hydrografische kaarten van de Marine en de rivierkaarten van Waterstaat.

Stap 3: de TMK

De nettekeningen vormden op hun beurt het uitgangspunt voor de steengravure van de TMK-kaart 1:50.000. Een tekenaar nam daartoe de inhoud van een nettekening over op transparant calqueerpapier. Deze zogenoemde calque werd omgedraaid op een geprepareerde steen gelegd en met een naald heel precies overgetrokken. Door dit décalqueren ontstond een gidsbeeld op de steen, dat men vervolgens kon graveren. Met de gegraveerde stenen zijn de oorspronkelijke zwart-wit kaarten gedrukt die u in deze atlas vindt.

In 1864 was ook de laatste kaart van de TMK gereed. De TMK bestond uit totaal 62 zeer grote kaarten 92 x 64 cm, die voor de handzaamheid in deze atlas ‘in vieren zijn gedeeld’.
 

Wilt u meer informatie over al onze cartografische uitgaven surf dan naar kaartenenatlassen.nl